Yatay Sondaj mı Açık Kazı mı? Maliyet ve Süre Karşılaştırması

Bir boru ya da kablo hattını yer altına almanın iki yolu var: hat boyunca bir hendek açıp boruyu içine döşemek (açık kazı, tranşe) ya da yalnız iki ucundan çukur açıp aradaki mesafeyi yer altından delmek (yatay sondaj, HDD). Hangisinin daha ucuz olduğu sorusunun tek bir cevabı yok; ama hangi koşulda hangisinin öne geçtiği oldukça nettir. Bu yazıda iki yöntemi aynı ölçütlerle yan yana koyuyoruz.

İki yöntem kısaca

Açık kazı, altyapının en eski ve en bilinen yöntemidir. Güzergâh boyunca asfalt ya da kaldırım sökülür, hendek kazılır, gerekiyorsa iksa yapılır, boru yatak malzemesi üzerine döşenir, dolgu yapılıp sıkıştırılır ve en sonunda üstyapı yeniden yapılır. Her adım görünür, denetlenebilir ve neredeyse her müteahhit tarafından yapılabilir.

Yatay sondajda ise hendek yoktur. Giriş noktasına kurulan yatay sondaj makinesi önce ince bir pilot delgi açar, bu delik kademeli olarak boru çapına genişletilir ve en sonunda boru dizisi çıkış tarafından çekilerek yerine alınır. Yüzeyde yalnız giriş ve çıkış çukurları görülür; aradaki yol, nehir ya da demiryolu olduğu gibi kalır. Üç aşamanın ayrıntısı HDD yapım metodu sayfasında.

Maliyeti nerede aramalı?

Açık kazı ile yatay sondajı yalnız metre fiyatıyla karşılaştırmak yanıltıcıdır. Açık kazının faturası birkaç kalemden oluşur; yatay sondajın faturasıysa büyük ölçüde tek kalemdir. Karşılaştırma ancak toplam proje maliyeti üzerinden yapılırsa anlamlıdır.

Açık kazıda toplama giren kalemler

• Kazı ve hafriyat: hendek hacmi, hafriyatın nakli ve döküm bedeli. Derinlik arttıkça hacim ve iksa ihtiyacı birlikte büyür.
• Üstyapı sökümü ve onarımı: asfalt kesimi, kaldırım ve bordür sökümü, sonra bunların yeniden yapımı. Şehir içinde çoğu zaman kazının kendisinden pahalıdır.
• Dolgu ve sıkıştırma: uygun dolgu malzemesi, kademeli sıkıştırma, laboratuvar kontrolü. Eksik yapılırsa birkaç ay sonra yolda oturma olarak geri döner.
• Trafik düzenlemesi: yol kapatma, yönlendirme levhaları, gece çalışması zorunluluğu, bazen polis ya da zabıta eşliği.
• Mevcut altyapıyla çakışma: hendek boyunca karşılaşılan her su, gaz, elektrik ve telekom hattı için deplase ya da askıya alma işi.
• Dolaylı maliyetler: kapanan yol boyunca esnafın kaybı, trafikte kaybedilen zaman, toz ve gürültü şikâyetleri. Bunlar müteahhidin faturasında görünmez ama işverenin ve kamunun hesabında vardır.

Yatay sondajda toplama giren kalemler

• Mobilizasyon: makinenin, çamur ünitesinin ve ekibin sahaya getirilmesi. Mesafeden bağımsız sabit bir bedeldir; bu yüzden kısa geçişlerde metre başına maliyeti yükseltir.
• Delgi: pilot delgi, genişletme ve boru çekme. Zemin cinsine, çapa ve uzunluğa göre değişir; fiyatı belirleyen sekiz faktörü ayrı bir sayfada anlattık.
• Sondaj çamuru: bentonit, polimer ve çamurun geri kazanımı ya da bertarafı.
• Giriş ve çıkış çukurları: iki küçük kazı, iki küçük onarım.

Listeye bakınca fark görülüyor: açık kazıda metre fiyatını kazı belirler ama toplamı üstyapı ve trafik şişirir; yatay sondajda ise metre fiyatı daha yüksek görünür ama arkasından gelen kalem yok denecek kadar azdır.

Hangi koşulda hangisi ekonomik?

Koşul	Açık kazı	Yatay sondaj
Boş arazi, kısa mesafe, sığ hat	✔ genellikle daha ucuz	mobilizasyon bedeli ağır basar
Şehir içi cadde, yoğun trafik	üstyapı onarımı ve trafik maliyeti yüksek	✔
Yol, otoyol ya da demiryolu geçişi	çoğu zaman izin verilmez	✔ tek pratik seçenek
Nehir, dere, kanal geçişi	batardo ve su kontrolü gerekir	✔
Yoğun mevcut altyapı	her hatla çakışma riski	✔ hatların altından geçilir
Kayalık zemin	kaya kazısı pahalı ama görünür	özel ekipmanla yapılır, metre fiyatı yükselir
Çok büyük çap (2000 mm üstü)	✔	HDD için sınırda; boru sürme ya da mikrotünel düşünülür
Cazibeli hat (hassas eğim)	✔ eğim kolay kontrol edilir	kılavuzlu boru sürme ya da mikrotünel daha uygun

Tablonun özü şudur: yüzeyde korunacak bir şey yoksa açık kazı, varsa yatay sondaj kazanır. Korunacak şey bir otoyol, bir nehir yatağı, bir tarihi kaldırım ya da sadece kapatılamayacak kadar işlek bir cadde olabilir.

Süre karşılaştırması

Açık kazıda süre hendeğin uzunluğuyla doğru orantılı büyür; her metre kazılır, döşenir, doldurulur, onarılır. Yatay sondajda ise sürenin önemli kısmı kurulum ve pilot delgidir; genişletme ve boru çekme nispeten hızlı ilerler. Bu yüzden mesafe uzadıkça yatay sondajın süre avantajı belirginleşir. Şehir içinde buna bir de şu eklenir: açık kazı çoğu zaman gece ya da kısmi kapatmayla yapılmak zorunda kalır, bu da takvimi uzatır; yatay sondaj gündüz, trafik akarken çalışabilir.

Risk ve kalite

İki yöntemin risk profili farklıdır:

• Açık kazıda en sık karşılaşılan sorun bilinmeyen altyapıya zarar vermek ve yetersiz sıkıştırma sonucu yolda oturmadır. İkisi de bittikten sonra ortaya çıkar.
• Yatay sondajda ise risk zemin bilgisinin eksikliğinde toplanır: beklenmeyen bir kaya tabakası, iri bloklu bir dolgu ya da sığ örtü altında çamur sızıntısı. Bunların hepsi işe başlamadan önce yapılan zemin etüdüyle büyük ölçüde öngörülebilir. Hangi zeminin neyi değiştirdiğini zemin etüdü yazımızda anlattık.

Kalite tarafında ise yatay sondaj bir avantaj taşır: boru dizisi yüzeyde, kontrollü koşullarda kaynaklanır ve test edilir; hendek içinde, suyun ve çamurun arasında ek yapmak gerekmez.

Çevresel etki

Açık kazı hat boyunca bitki örtüsünü, ağaç köklerini ve yüzey drenajını bozar; hafriyat nakli ve yeniden yapım ayrıca trafik ve emisyon üretir. Yatay sondajda yüzey bozulmaz, hafriyat hacmi küçüktür ve nehir geçişlerinde su kütlesine hiç dokunulmaz. Çevresel etki değerlendirmesi gerektiren projelerde bu fark çoğu zaman yöntem seçimini tek başına belirler.

Karar verirken sorulacak beş soru

1. Güzergâhın üstünde kapatılamayacak ya da bozulamayacak bir şey var mı?
2. Hat yol, demiryolu ya da akarsu kesiyor mu?
3. Mevcut altyapı yoğun mu, haritası güvenilir mi?
4. Zemin biliniyor mu? Kaya ya da iri blok bekleniyor mu?
5. Hattın eğim toleransı ne kadar dar?

İlk iki soruya “evet” diyorsanız karşılaştırma neredeyse bitmiştir. Geri kalan üçü ise yatay sondajın nasıl fiyatlanacağını belirler.

Deltek ne öneriyor?

Her projeye aynı yöntemi önermiyoruz. Keşif ve fizibilite çalışmamız ücretsizdir ve bu aşamada açık kazının da yatay sondajın da toplam maliyetini aynı tabloya koyarak gösteririz; bazı kısa ve engelsiz geçişlerde açık kazıyı önerdiğimiz de olur. İstanbul ve İzmir ofislerimizden Türkiye genelinde 2–2000 mm çap aralığında yatay sondaj hizmeti veriyoruz; projenizi değerlendirmek için bize ulaşın.